परमार ते पवार: शहाण्णव कुळी मराठ्यांचा देदीप्यमान वारसा आणि स्वराज्यातील अतुलनीय योगदान
प्रस्तावना: परमार ते पवार - महाराष्ट्रात प्रवेश
उत्तर हिंदुस्थानामध्ये मावळ व राजपुताना ह्या प्रांतात परमार (ऊर्फ पवार) ह्या घराण्याचे राज्य कित्येक शतके चालू होते. मुसलमानांच्या आक्रमणांनंतर उत्तरेतील हिंदू राज्यांना उतरती कळा लागली आणि राज्य लयास गेले. तेव्हा या घराण्याच्या अनेक शाखा निरनिराळ्या मुलखांत जाऊन स्थायिक झाल्या. त्यातीलच एका शाखेचा उदय महाराष्ट्रात १७ व्या शतकाच्या आरंभास झाला.
या शाखेचे मूळ पुरुष साबुसिंग पवार हे होत. ते देवास व धार येथील राज्यकर्त्यांचे दक्षिणेतील प्रसिद्ध असलेले मूळ पुरुष होते. महाराष्ट्रात आल्यावर साबुसिंगांनी व त्यांच्या वंशजांनी इथल्या मराठे लोकांच्या रीतीभाती स्वीकारल्या, एका कुलीन मराठी मुलीशी विवाह केला आणि ते येथील मातीत एकरूप होऊन 'मराठे' म्हणून मानले जाऊ लागले.
स्वराज्य स्थापनेतील सहभाग आणि साबुसिंगांचा पराक्रम
निजामशाहीच्या मुलखात अहमदनगरजवळ, हंगे गावच्या रानात कांबरगावच्या डोंगराच्या घाटात साबुसिंगांचे प्रथम ठाणे होते. त्यांनी जवळ घोडेस्वार व पायदळ बाळगले होते. याच सुमारास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी शूरवीर एकत्र करून स्वराज्य स्थापनेचे पवित्र कार्य चालविले होते. महाराजांनी साबुसिंगांचे शौर्य ओळखून त्यांना हाताशी धरले.
- कल्याणवरील स्वारी (इ.स. १६५७): कोकण प्रांत हस्तगत करण्यासाठी महाराजांनी केलेल्या कल्याणवरील स्वारीत साबुसिंगांनी मोगल फौजेवर चाल करून मोठा पराक्रम गाजविला.
- या कामगिरीवर खूश होऊन महाराजांनी त्यांना अहमदनगर सुभ्यातील सुपे गावची (सुभेवाडी) पाटीलकी दिली.
- दुर्दैवाने, १८ ऑक्टोबर १६५८ रोजी साबुसिंग रणांगणात ठार झाले. (त्यांची शिवाजी, साबाजी अशी टोपणनावे होती.)
साबुसिंगांचे एकुलते एक पुत्र कृष्णाजी पवार हे महाराजांच्या खास पागेच्या तेहतीस सरदारांपैकी एक होते. इ.स. १६५९ मध्ये प्रतापगडावर अफझलखानाचा वध झाल्यानंतर त्याच्या मुलासोबत (फाजलखान) झालेल्या झटापटीत कृष्णाजींनी गाजविलेल्या शौर्यामुळे महाराजांनी त्यांना 'कणगी' व 'करजगाव' इनाम दिले. सुपे गावी त्यांची गढी व शिवालय होते.
'विश्वासराव' किताबाचा उदय आणि आत्मबलिदान
कृष्णाजी पवारांना बुबाजी, रायाजी आणि केरोजी हे तीन अत्यंत शूर पुत्र होते. छत्रपती संभाजी महाराजांच्या बलिदानानंतर मराठेशाहीवर आलेल्या भयंकर संकटात या त्रिवर्ग बंधूंनी औरंगजेबाच्या फौजेला सळो की पळो करून सोडले. वऱ्हाड आणि गंगाथडी मुलखात मोगल फौजेस हैराण करून त्यांनी स्वराज्याचा अंमल तापी तीरापर्यंत बसविला.
"इ. स. १६९४ मध्ये मराठ्यांचे शूर सेनापती संताजी घोरपडे यांना मोगल अधिकारी हिंमतखान याने घेरले असता, बुबाजी पवारांनी अचानक हल्ला करून संताजींची सुटका केली."
या स्वामिनिष्ठेमुळे छत्रपती राजाराम महाराजांनी प्रसन्न होऊन बुबाजींना 'विश्वासराव' हे पद व 'विश्वासराई' सरंजाम, तर केरोजींना 'सेनाबारासहस्री' हा किताब बहाल केला. इ.स. १६९९ मध्ये मोगलांनी खानदेशात बुबाजींना घेरले. जिवंत वाघ पिंजऱ्यात अडकला आणि शेवटी त्यांस आशिरगडावर जिवंत भिंतीत चिणून ठार मारले गेले. त्यांनी स्वराज्यासाठी आत्मबलिदान करून 'विश्वासराव' हा किताब सार्थ ठरवला.
छत्रपती शाहू काळ: साम्राज्याचा विस्तार
बुबाजींचे ज्येष्ठ पुत्र काळोजी पवार (विश्वासराव) हे छत्रपती शाहू महाराजांचे अत्यंत भरवशाचे सेनापती होते. खानदेश व माळव्यात (१७०३ ते १७०७) त्यांनी गाजविलेल्या पराक्रमामुळे शाहू महाराजांनी त्यांना 'सुभेलष्कर' हा किताब दिला. या काळात पवार घराण्यास 'विश्वासराई' सरंजाम एकूण रुपये ६,३१,५५० इतका होता.
काळोजींनंतर त्यांचे पुत्र कृष्णाजी पवार यांनी हा वारसा पुढे नेला. त्यांच्या शौर्यामुळे वडिलांच्या हयातीतच १७१६ मध्ये त्यांना 'सेनापंचसहस्री' किताब मिळाला होता. बाजीराव पेशव्यांच्या गुजरात-माळवा मोहिमेत आणि १७२५-२६ च्या कर्नाटक (चित्रदुर्ग) मोहिमेत त्यांनी उल्लेखनीय काम केले. जंजिऱ्याच्या सिद्दीला वठणीवर आणण्यासाठी त्यांनी गोवळकोट, महाड आणि बाणकोट किल्ले काबीज केले.
पानिपतचा रणसंग्राम ते खर्ड्याची लढाई
कृष्णाजींनंतर त्यांचे पुत्र बुबाजीराव (दुसरे) यांना 'सेनाधुरंधर' किताब मिळाला. त्यांच्या पश्चात त्यांचे पुत्र माधवराव पवार वयाच्या अवघ्या सहाव्या वर्षी (१७४९) 'विश्वासराव' झाले. माधवरावांनी अनेक मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला:
- १७५४ आणि १७५७ च्या कर्नाटक स्वाऱ्या.
- उदगीरची लढाई (१७५९) जिथे निजामाचा पराभव झाला.
- पानिपतचे युद्ध (१७६१): सदाशिवराव भाऊंच्या नेतृत्वाखालील या महाभयंकर युद्धात माधवराव पवार विश्वासराव हे उजव्या फळीत होते. या भयंकर रक्तपातातून ते बचावले.
- यानंतर राक्षसभुवन (१७६३) आणि ग्वाल्हेरच्या (१७८३) मोहिमांत त्यांनी मोलाची कामगिरी बजावली.
माधवरावांना पुत्रसंतान नसल्याने त्यांचे धाकटे बंधू राणोजी पवार यांना सवाई माधवराव पेशव्यांकडून 'विश्वासराव' पद मिळाले. राणोजींनी १७९५ च्या प्रसिद्ध खर्ड्याच्या लढाईत निजामाचा पूर्णपणे धुव्वा उडवण्यात मोठी कामगिरी बजावली.
ब्रिटिश काळ ते देवास संस्थान: एक नव्या युगाची सुरुवात
दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यांच्या काळात बुबाजी (तिसरे) यांची जहागिरी जप्त झाली. नंतर इंग्रज (कंपनी) सरकारने त्यांना पेन्शन सुरू केले. पुढे या घराण्यातील आनंदराव (नानासाहेब) यांचा जन्म १८३५ मध्ये सुपे येथे झाला. त्यांचा विवाह बडोद्याचे महाराज गणपतराव गायकवाड यांच्या कन्येशी झाला होता. आनंदरावांना बडोदा व देवास दरबारात मोठा सन्मान होता आणि १९०३ च्या दिल्ली दरबारात सार्वभौम बादशहा सातवे एडवर्ड यांच्याकडून त्यांना रौप्यपदक मिळाले. त्यांच्या स्मरणार्थ देवास येथे 'श्री आनंदभुवन राजवाडा' बांधण्यात आला.
आनंदरावांचे द्वितीय पुत्र जगदेवराव पवार यांनी देवास संस्थानाच्या राज्यकारभारात अमूल्य योगदान दिले:
- १९२७ ते १९३३ दरम्यान ते प्रधानमंडळाचे आणि लोकप्रतिनिधी सभेचे अध्यक्ष होते.
- त्यांच्या विद्वत्तेबद्दल व मुत्सद्दीपणाबद्दल त्यांना १९२२ मध्ये 'पंतप्रतिनिधी' हा अति उच्च दर्जाचा किताब मिळाला.
- १९२४ मध्ये ब्रिटिश सरकारकडून त्यांना 'सी.आय.ई.' (C.I.E.) हा मानाचा किताब मिळाला.
- ते समाजकार्यातही अग्रेसर होते. १९२१ मध्ये ते अहमदनगर जिल्ह्यातर्फे मुंबई लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलचे सभासद म्हणून निवडून आले होते.
वारसा आणि कृतज्ञता
पवार-विश्वासराव घराणे हे मूळचे रजपूत असून, शहाण्णव कुळी मराठ्यांत त्यांना अत्यंत उच्च व मानाचे स्थान आहे. या घराण्याला पूर्वीपासून वेदोक्तांचा अधिकार असल्याचे ब्रह्मेंद्र स्वामींच्या पत्रावरून सिद्ध होते. ज्यामध्ये ते लिहितात, "तुम्ही (कृष्णाजी पवार विश्वासराव) जातीने क्षेत्री, सात जाती दिल्लीहून आल्या, त्यामध्ये तुमची जात उत्तम आणि तुम्हास सूर्य गायत्री आणि जानवी होते."
कुलपरंपरागत शौर्य, बुद्धी, राजकारण कौशल्य, स्वदेशप्रीती आणि अखंड स्वामिनिष्ठा या सद्गुणांच्या जोरावर सुपे-कोंडगे येथील या घराण्याने मराठेशाहीच्या उज्ज्वल इतिहासात आपले नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले आहे.
आभार व संदर्भ: हा ऐतिहासिक वारसा संकलित करताना प्रामुख्याने म. वि. गुजर लिखित 'पवार, विश्वासराव घराण्याचा इतिहास व ऐतिहासिक कागदसंग्रह', रणजित देसाईंचे 'श्रीमान योगी', आणि प. पू. देवेंद्र गुरुजी व बाबाजी विष्णूराव राणे यांच्या ग्रंथांचा मोठा आधार मिळाला. या कार्यासाठी श्री. श्रीधर कृ. विश्वासराव, श्री. प्रमोद गो. विश्वासराव आणि मुद्रणासाठी श्री. प्रकाश पां. विश्वासराव यांचे विशेष साहाय्य लाभले.
— संकलन: सुरेश म. विश्वासराव, कोंडगे, ता. लांजा, रत्नागिरी (१ जानेवारी २०१५)